Kortsluiting kan ervoor zorgen dat 'de plong' thuis springt. Meestal gebeurt dit zonder dat we direct de oorzaak weten, maar kan grote gevolgen hebben. Het is een van de meest voorkomende oorzaken van elektronische defecten, maar ook een van de minst begrepen. Veel mensen associëren 'kortsluiting' met vonken en brand, terwijl het in de meeste gevallen stiller en verraderlijker werkt. Wat gebeurt er precies in je toestel, welke gevaren brengt het met zich mee, en is herstel nog mogelijk?

Wat is kortsluiting?

In een elektronisch circuit stroomt stroom via een bepaalde route langs componenten die elk een specifieke weerstand geven aan dit circuit. Kortsluiting ontstaat wanneer die stroom plotseling een alternatief pad vindt met veel lagere weerstand, waardoor er opeens grote hoeveelheid stroom door het circuit vloeit.

Dat alternatieve pad kan ontstaan door beschadiging van de isolatie van een kabel, vocht op een printplaat, een losse component die twee contactpunten overbrugt, of een metaalobject dat per ongeluk in contact komt met stroomvoerende onderdelen.
Het gaat dus meestal om een situatie waarbij een zeer lage weerstand twee punten in een circuit met elkaar verbindt die normaal niet verbonden zouden moeten zijn.

Het gevolg is dat de stroom plots sterk toeneemt. Zonder beveiliging kan die grote stroom in fracties van een seconde onderdelen doen opwarmen, smelten of vernielen.

Wat zijn de gevaren?

Oververhitting en brand

De eerste en meest directe bedreiging is warmteontwikkeling. Een ongecontroleerde stroom genereert hitte. In het ergste geval kan dat leiden tot brand of, bij lithiumbatterijen, tot thermische doorloop: een zichzelf versterkende reactie waarbij de batterij opzwelt, rook geeft of zelfs ontbrandt. Zie je een batterij uitpuilen, voelen opwarmen of ruiken naar chemische verbrandingsgassen? Ga dan volgende stappen uitvoeren :

1. Stop direct met het gebruik van het apparaat.
2. Haal het apparaat los van de oplader.
3. Breng het apparaat naar buiten, uit de buurt van brandbare materialen. Let op: doe dit alleen als het veilig kan!
4. Bij rook, brand of twijfel: bel 112.

Permanente componentschade

Kortsluiting verbrandt componenten op de printplaat. Condensatoren, weerstanden, IC-chips en stroomregelende onderdelen kunnen in een fractie van een seconde onherstelbaar beschadigd raken. Meestal gaat dit gepaard met een verbrande geur. Dit zijn een van bovenstaande componenten die extreem oververhit zijn geraakt. Dat is precies waarom een toestel er na kortsluiting soms intact uitziet, maar toch volledig onbruikbaar wordt.

Datavernieling

Als kortsluiting optreedt terwijl het toestel actief is, kan dat leiden tot corruptie van het geheugen of verlies van opgeslagen data. Dit geldt zowel voor smartphones en laptops als voor externe schijven. Dit kan een reden zijn waarom jouw iPhone intern kapot is en het iPhone scherm zwart blijft.

Belangrijk : toestellen zoals smartphone en laptops moeten op het moment van kortsluiting in het stopcontact zitten. Indien niet, zijn deze toestellen veilig.

Veelvoorkomende oorzaken

Voorafgaande aan een kortsluiting is er altijd een oorzaak nodig zoals hierboven vermeld. Hieronder vind je de meestvoorkomende:

• Waterschade: Vocht op een ingeschakelde printplaat is de meest klassieke oorzaak. Meer over waterschade bij elektronica lees je in ons apart artikel.
• Verouderde of beschadigde kabels: Een kabel met gebarsten isolatie kan onopgemerkt kortsluiting veroorzaken bij elke laadbeurt.
• Goedkope of incompatibele opladers: Opladers zonder degelijke beveiliging leveren soms onregelmatige spanning of stroom die de laadcircuits van je toestel beschadigt.
• Stof en vuil: In oudere toestellen of in stoffige omgevingen kunnen geleidende stofdeeltjes zich ophopen op de printplaat en een weg vormen tussen contactpunten.
• Mechanische schade: Een toestel dat is gevallen of gekneld heeft gezeten, kan interne kabels of componenten hebben beschadigd die pas later voor kortsluiting zorgen.

Is een toestel na kortsluiting nog te herstellen?

Dat hangt af van welke componenten zijn aangetast en in welke mate.

Goede kans op herstel wanneer de kortsluiting snel werd onderbroken (door een zekering of automatische beveiliging), wanneer slechts een afgezonderd onderdeel is aangetast zoals een laadchip of zekering, of wanneer het moederbord zelf intact is gebleven.

Kleine kans op herstel wanneer het moederbord zichtbaar verbrand of gecorrodeerd is, wanneer meerdere zones van de printplaat zijn aangetast, of bij blikseminslagen waarbij de volledige stroomvoorziening is vernield.

Een reparateur kan via microscopisch onderzoek en doormetingen van het bord vaststellen welke componenten zijn aangetast. Soms volstaat het vervangen van één chip of één zekering om een toestel volledig te herstellen.

Blikseminslag: de extreme variant

Bliksem is in wezen een massieve elektrostatische ontlading die bij inslag via het elektriciteitsnet, de telefoonlijn of zelfs via de lucht in je toestellen kan binnendringen. De energiepiek die hierbij vrijkomt, is vele malen groter dan wat de beveiligingscircuits van gewone toestellen aankunnen.

Wat er kapotgaat bij blikseminslag:

Bij een directe of nabije blikseminslag zijn doorgaans meerdere toestellen tegelijk aangetast. De eerste slachtoffers zijn toestellen die op dat moment op het stroomnet waren aangesloten: computers, televisies, routers, smartphoneopladers. De vermogensbeveiliging (zekeringen, spanningsregelaars) kan volledig doorgebrand zijn, maar ook het moederbord zelf is in veel gevallen onherstelbaar beschadigd.

Verzekering en blikseminslag:

Een belangrijk verschil met gewone kortsluiting: blikseminslag valt in veel gevallen onder de brandverzekering of de all-riskpolis voor elektronica. Neem contact op met je verzekeraar voordat je toestellen weggooit of laat repareren, want schade door bliksem is soms terugvorderbaar.

Is herstel mogelijk na blikseminslag?

Dat hangt af van de omvang van de schade. Randapparatuur zoals muizen, toetsenborden of routers is na een blikseminslag zelden de moeite van herstel waard. Bij duurdere toestellen zoals laptops of smartphones is een diagnose door een reparateur zinvol: soms is enkel de voedingseenheid of het oplaadcircuit aangetast en kan het moederbord worden gered.

Preventie: hoe bescherm je je toestellen?

• Gebruik een stekkerdoos met overspanningsbeveiliging voor dure apparaten.
• Trek toestellen uit het stopcontact tijdens onweer.
• Bij onweer: laadt je toestellen zeker niet op als je slaapt.
• Gebruik enkel gecertificeerde kabels en opladers die voldoen aan de norm van je toestel.
• Gooi beschadigde kabels weg; isolatietape is geen duurzame en zelfs gevaarlijke oplossing.
• Controleer oudere toestellen periodiek op stofophoping.